Osmanlı İmparatorluğu son yıllarında Avrupa’da değişen teknik ilerlemelere ayak uyduramamış, birtakım idari sorunlar ortaya çıkmıştır. Doğu Karadeniz'de hanedanlar (ayanlar) oluşmaya, ve birçok sancak bu ağa ya da paşalar (ayanlar) tarafından idare edilmeye başlamıştır..
Hazinedarzade’ler de bun ayanlardan biridir. Caniklioğulları’ndan sonra ortaya çıkmışlardır, bir yerde Caniklioğulları’nın devamı gibidirler.
Canikli hanedanının son Trabzon valisi Canikli Süleyman Paşa’nın babası Hacı Ahmet Ağa Ünye’lidir. Bazı kayıtlarda Fatsalı olarak da geçer. Kaynaklar 1773 yılında Afganistan’ın Kabil şehrinden Ünye’ye geldiğini yazar İki oğlu vardır, Ali ve Süleyman Paşa. Önce Ali Paşa sonra Süleyman Paşa Trabzon’a vali olur. Canikli ailesinin mezarları Ünye’nin Çöreği Kızılcakese köyündedir.
İşte birkaç sayıdır yazdığımız Hazinedarzade Süleyman Paşa, Canikli hanedanının son valisi Süleyman Paşa’nın hazinedarı Behram Bey’in yedi çocuğundan biridir.
Behram Bey ayni zamanda Canikli Süleyman Paşa’nın kızı ile de evlenerek damat olur. Bazı yerel tarihçiler Caniklioğulları ile Haznedaroğullarını bir soy olarak ele alırlar. Canikli Süleyman Paşa’nın kızı ile evlenen Behram Bey’in; Mustafa, Nazir, Gaygusuz, İbrahim, Emin, Süleyman adında altı erkek Naile adında bir kız çocuğu olur.
İşte bunlardan Süleyman Paşa dedesi Canikli Süleyman Paşa’dan sonra Trabzon valisi olacaktır.
Behram Bey hakkında fazla bir bilgi yoktur. Mezarı Aybastı kazası Esenli köyü mezarlığındadır. Ayrıca bu mezarlıkta Behram Bey’in annesinin, eşinin mezarları da bulunmuştur. Araştırmacı Murat Karaca’ya göre; Canikli Ali Paşa, Gürcistan’da ki görevi sırasında Tavat Oymağından Behram Bey’le tanışır. Paşa Gürcistan’daki görevinden dönerken Behram Beyi ve ailesini de birlikte Orduya getirir. Behram Bey bir müddet sonra Ali Paşa’nın vali olacak kardeşi Süleyman Paşa’ya hazinedar olur.
Bazı tarihçiler Behram Beyin Önce Çarşamba’ya geldiğini sonra Ünye’ye oradan Aybastı’ya yerleştiğini yazar, bazıları ise önce Aybastı’ya geldiğini, Esenli köyünde kaldığını daha sonra Sefalık köyüne taşındıklarını söyler.
Yine bazı tarihçiler Hazinedarzade’lerin kökenini Afganistan’a bağlarlar.. Behram Bey’in eşinin dedesinin Afganistan’dan geldiği iddia edilir.
Behram Bey’in baba tarafı ise Ortaasya’dan Gürcistan’a yerleşmiş Oğuz Türkleri Kınık boyundan Selçukluların Tavat oymağına mensuptur. Tavat’lar Gürcistan’da soylu ve asil bir halk sayılırlar.
Süleyman Paşa Aybastı’da doğmuştur, doğum tarihi bilinmemektedir.
Belgelerde üç hanımı olduğu görülmektedir. Bunlar Aybastı’dan Bolatlıoğlıu kızı, ve Hasan Ağa Kızı ile Erbaa’dan İçerlioğlu Kızıdır, adları bilinmemektedir. Mezarının bulunduğu Çarşamba Rızvan Paşa caminin kapısında Süleyman Paşa’nın eşleri Safiye ve Fatma Hanımlar yazılıdır. Ünye’deki kolun geldiği, Osman Paşanın annesi Erbaa’dan İçerlioğlu Safiye hanım olduğu sanılmaktadır. (Osman Doğan, Tarih Boyunca Ünye s. 285)Süleyman paşa 1780 yıllarından itibaren Trabzon yöresinde ağa ve ayan, olarak çeşitli görevlerde bulunduktan sonra 1811 yılında Trabzon valiliğine atanmıştır.
Süleyman paşanın dört erkek çocuğunu bilebiliyoruz. Bunlar; Osman, Apdullah, Memiş ve Ahmet paşalardır. Osman Paşa babasından sonra Trabzon valisi olmuş kardeşi Apdullah Beyi’de Ünye Sancak Beyliğine getirmiş o da Trabzon Valisi olunca Sancak Beyliğine Osman Paşanın oğlu Nurettin Bey getirilmiştir. 1868 de Sancak Beyliği kaldırılmış, Ünye Samsun’a (Canik) bağlanmıştır.
Bölgede sevilen Süleyman Paşa, altı yıl Trabzon valiliği yapmıştır. Tuzcuoğulları isyanının bastırılması ve Tuzcuoğlu Memiş Ağanın idamından sonra devlet, Süleyman Paşa'yı Trabzon Valiliğinden alarak Alaiye (Alanya) sancağına atamıştır. Bazı tarihçiler azledildiğini yazarlar. Süleyman Paşa, çektiri denilen on çifte kayıkla Trabzon’dan hasta olarak Alaiye’ye doğru yola çıkmış, nefes darlığı olan Paşa bir de sıtmaya yakalanmıştır. Ünye'ye yaklaşıldığında hastalığı şiddetlenmiş ve Ünye’de karaya çıkmak zorunda kalmıştır. Önce buradaki saraya, birkaç gün sonra da Çarşamba'daki konağına götürülmüş ve orada vefat etmiştir..
Kethuda katibi vefatını, İstanbul’a padişaha bir raporla bildirmiştir.
Gelecek sayıda.
Süleyman Paşa’nın ölümü üzerine
padişaha yazılan rapor ve Ünye’deki
Haznedarların soyunun geldiği Osman Paşa..
Kaynaklar:
Dr. Mehmet Beşirli, Ayanı Devlet perspektifinden Trabzon Valisi
Mahmut Goloğlu "Fetih'ten Kurtuluşa Kadar Trabzon Tarihi",
Münir Aktepe"Tuzcuoğulları İsyanı"
Osman Doğan (Tarih boyunca Ünye)
Franz Von Verner (Türkiye Manzaraları)
Murat Karaca, Mazhar Haznedar
Orhan Naim Haznedar’ın anıları
Jules Laurens, Türkiye yolculuğu
