Giresun’dan Ordu’ya 1810-1815 yıllarında getirilen fındık, olumlu sonuç alınınca sahil boyunca dikilmeye başlanmış. 1858 Yılından itibaren Perşembe ve Bolaman’a kadar gelmiştir. Bu tarihi takiben bölgede pirinç ekimi yasaklanarak, fındık dikimi devletçe teşvik edilmiştir.[1]
Ünye’de fındığın tarımsal amaçla dikilmesi, neredeyse ilk kurulan fındık kırma makinesiyle zamandaştır.
Ünye’de ilk fındık kırma fabrikasını 1920 yılında Bekir Osmanzade Ali Kemal Bey ve Hacı Seyitzade (Dönmez) Biraderler kurmuşlardır. Aynı yıllarda Reiszade İbrahim Hakkı Bey’in kurdurduğu fındık fabrikasıyla birlikte Ünye’de ilk sanayi atılımı başlamış oldu. [2]
Ünye’de sanayi, tarım ve ticaret üçgeni Cumhuriyet’in ilanına yakın yeni bir ivme kazandı. 1929 Dünya ekonomik krizini saymazsak, fındık sektörü önemli mesafeler kat etti. Başlangıçta tokmaklarla kırılarak kabuğu ayıklanan fındık, daha sonra makineyle ayıklanmaya başlandı. Yatay bir eksen etrafında dönen ve üstteki kolundan kavranarak elle çalıştırılan (manuel) bu makineler, tıpkı bir değirmene benzemekteydi. Orta kısmındaki boşluktan kabuklu fındık azar azar dökülmekte, dönen düzeneğin içindeki dişler tarafından kabuğu kırılıp iç fındık olarak leğenlere doldurulmaktaydı. 1930’ların sonunda mazotla çalışan fındık kırma makineleri, 1960’lı yıllarda ise elektrikle çalışanları devreye girdi.
Fındık kırma tesisleri birçok çalışanı istihdam ettiği için, önce “mağaza” terimiyle açıklanmış, daha sonra fabrika olarak tanımlanmıştır. Günümüz modern tesislerinde fındık kırmakla kalınmıyor, kavruluyor, beyazlatılıyor, öğütülüp kıyılıyor ve paketleniyor. Entegre tesise dönüşen fındık fabrikaları artık birçok işi bir arada yapıyor.
Ünye’nin değişen görüntüsü:
Ünye’ye fındıkla birlikte gelen değişim, kentin görüntüsü de değişmiştir. Tıpkı binlerce yıl önce Haliplerin demirini deniz yoluyla sevk eden Ünye, bu defa dünya fındık ticaretinin yüzde yetmişini elinde bulunduran bir ülkenin önemli bir sevkiyat merkezi olarak gündemdedir.
Eski iskelenin önünden Hanboğazı’na doğru sıralanan fındık kırma makineleri ve sahilde kalafata çekilmiş mavnalar; her daim açıktaki vapurlara fındık yetiştirmeye hazır beklemektedir.
Fındıkla birlikte değişen sosyal yapı:
Ünye ve çevresinde toprak, özellikle mübadele yıllarından sonra daha dengeli bir dağılım gösterir. Cumhuriyetin ilk yıllarında gelir ve toprak dağılımı neredeyse her aileye eşit şekilde paylaştırılmıştır. Fasulye, pirinç, keten ve kenevir gibi pazar ekonomisine açılan ürünler yanında fındık, çok geçmeden diğer ürünlerin önüne geçer. Kent merkezinde sanayi ve ticareti canlandırırken, kırsal alanda da küçük üreticiliği artırmıştır.
1938’de kurulan Fiskobirlik, fındık üreticilerinin katılımıyla kurulan bir kooperatiftir. Ünye’de ilk faaliyet binası Ortaçarşı’daki Suluhan’dır. 1950’li yıllarda yanınca, Hanboğazı ile Köprübaşı arasında, bugünkü Fiskomar’ın olduğu yere taşınmıştır. 1964’e kadar kendi nam ve hesabına fındık alımı yapan bu kuruluş, 1963-2003 arası hazine adına alım yapmıştır. 2003’ten sonra yeniden kendi adına ve hesabına alım yapmaya dönmüş, 03.01.2006’da yarı kamu kuruluşu statüsünden çıkarılarak “özerk” hale getirilmiştir.
Fındıkla birlikte kent nüfusu da hareketlenmiş, başta Giresun, Trabzon olmak üzere Doğu Karadeniz’den göç alınmıştır. Nüfusun çoğunluğu kırlarda ikamet ederken, kırdan şehre artan oranda göçler başlamıştır. Ancak kente yerleşenlerin önemli bir bölümü köyüyle bağlantısını koparmamış, kışın kentte, yazın köyde ikili bir yerleşim modeli oluşturmuştur. Sosyal güvenceden yoksun, aile fertleri çoğaldıkça topraktan gelen geliri azalmış olan fındık üreticisi, borçlanma yoluyla fındık tüccarının tebaası haline gelmiştir. Daha önce yaşamadığı feodal ilişkiyi, Cumhuriyet’ten yıllar sonra yaşamaya başlamıştır. Bir sonraki bölümde detaylarına değineceğimiz fındık üreticisi-tüccar ilişkisi, sadece Ünye’nin değil Doğu Karadeniz’deki diğer üreticilerin de problemidir.
1930’dan günümüze fındık fabrikaları :
30’lu yıllarda kurulan fabrikalara 1939 depremi ve yangınlar damgasını vurmuştur.
Mehmet Akkaş ve Trabzon kökenli Şükrü Yanlıoğlu’na ait fabrikalar, depremde yıkılınca, daha donanımlı ve modernini Hükümet Caddesi üzerinde, Büyük Cami ile Hanboğazı arasına karşılıklı inşa ettirirler. Yanlıoğlu’nun mazotla çalışan fabrikası, 1955’e kadar üretim yapmıştır.
1943 Yılında Haydar Şahinbaş, Orta Cami karşısındaki taş binada biraz daha modern mazotlu fındık kırma fabrikası kurar.[3] Fabrikanın teknik yapıcısı, bunun gibi daha birçok fabrikayı kurup çalışmaya hazır hale getirecek olan Mehmet Çolakoğlu’dur. ( Ramis Çolakoğlu ve Eczacı Halise Kırımlı’nın babası.) Diğer fabrika kuran teknik adamlar ve makinistlerden Ramis Çolakoğlu (baba mesleği olarak), Naci Yeşil, Necdet Karabacak, Ali Kaymak, ishak Yılmaz, Yaşar Turan, Hüseyin usta ilk akla gelenlerdendir.
1940’lı yıllarda Necati Vidinli, Eski İskele ile Hanboğazı arasında, büyük fotoğrafta görülen, şimdiki Borsa binasının olduğu yerde kurduğu fabrika, oğlu Mustafa Vidinli tarafından 1970’lerin sonuna kadar işletildi. Yine 1940’lı yıllarda Mustafa ve Salih Kalemen kardeşler, Hanboğazı’nda bir fabrika kurmuşlardı.
1950’li yıllar:
Abdullah ve Esat Aydın (Acemler) Niksar Caddesi üzerinde, Ürmeli Hakkı, Kalemenlerin karşısında, Senayi ve Mete Yazıcı kardeşlerin fabrikası, Kalemenlerle bitişik, Rıza Çuhacı, Niksar Cadddesinde, Alverler (Termeliler olarak bilinen Sami Alver ve kardeşleri) Niksar Caddesinin bir arka sokağında fabrika kurarlar.
1960’lı yıllar:
Fındık fabrikaları biraz daha modernize edilir. Makineler yavaş yavaş mazottan elektrikli motorlara geçer.
Nebati Kalaycı, Burhan Artur, Hasan Fehmi Yıldız, Mehmet Ali Durak, Mevlüt Kabayel, Fevzi Aydın ve Veyisoğlu gibi müteşebbisler 1960’lı yıllarda fabrika kurar ve fındık alımı yaparlar.
Cerrahoğlu, Finsan (Çok ortaklı fındık kırma ve işleme tesisi), Mustafa Kurt (Volkan Gıda), Ahmet Çakmak, Yiğitler, Karaosmanoğlu ve Atikler gibi girişimciler, 80’li yıllarda faaliyet göstermeye başlamışlardır.
Çok sayıda girişimciden bugüne ulaşmayı başaran firmalardan bazıları, ülkemiz fındık ihracatında önemli rol oynamış ve en büyük şirketler sıralamasında yer almışlardır.
Duraklar (Ünye Hanboğazı ve Düzce Fabrikaları) ve Atikler (Cüri) gibi önde gelen firmalar yanında, Yiğitler, Kurtlar (Volkan), Çakmaklar, Oney fındık (Çimento Fabrikası yanında), Halıcılar (Çaybaşı yolu) ve Uslu gibi isimlerin faaliyetinden söz etmek mümkündür.
Atikler, Durak fındık ve Çakmakların fındık kırma yanında fındık entegre tesisleri mevcut olup, kavurma, beyazlatma, kıyma ve paketleme işlemleri yapılarak fındığa ek değer kazandırmaktadırlar.
Ünye Tarih Araştırma Grubu:
Ahmet Kabayel
Halit Tokaç
Ahmet Derya Varilci
