Aramay-Gülay-Yeday -İlkgüz- Açaray Hangi Aylardır
Değerli Okuyucular
Bugün gündelik sorunlardan biraz uzaklaşarak değişik bir şeyler yazalım. Hep sorun, hep sorun, yaz yaz bitmiyor, içimiz karardı, Allah bu şehirde yaşayanlara sabır versin, bu kadar sorunun içinde yol alıp çıkabildikleri için onlara üstün yaşam madalyası takmak lazım.
Geçende bir zaman da size gün isimlerinin ne anlama geldiğini yazmıştım. Bugün de ayların isimleri nereden ve ne anlama geliyor onlara bir bakalım.
Sevgili okuyucular ben her Çarşamba bu köşede yazıyorum. Eskiden Pazartesileri de tarih yazıyordum, şimdi bir kitap çalışması nedeni ile tarih yazılarına ara verdim. Şu günlerde üzerinde çalıştığım bir konu var ki bittiğinde çok şaşıracaksınız.. Biraz ipucu vereyim mi? Son Osmanlı Sultanı Vahdetti’in eşlerinden biri Ünyeliydi..
Çarşamba beni bu köşede yalnız bırakmayın, şurada kaç kişi kaldık?
Aylar
Geçende günlerin ne anlama geldiğini yazmıştım, bugün de aylara bakalım.
Ocak Şubat Mart diye başlayan kullandığımız on iki ayın isimleri 10 Ocak 1945 te Osmanlının kullandığı isimlerle değiştirilmiştir.
"Bazı Ay Adlarının Değiştirilmesi Hakkında Kanun" yasa önerisini Erzincan mebusu milli şair Behçet Kemal Çağlar vermişti.
1945’e kadar kullandığımız ay isimleri şöyleydi
Mart, Nisan, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Birinci Teşrin, İkinci Teşrin, Kanunu evvel Kanunu Sani, Şubat, yani burada dört ayın adı değişmiş oluyor diğerleri aynı kalıyordu. Birinci Teşrin "ekim" olmuş, İkinci Teşrin "kasım", Birinci Kânun "aralık" olmuş, İkinci Kânun da "ocak"...
Acaba yeni konulan isimler ne anlama geliyordu ve nereden alınmışlardı.
Ayların Anlamları
Ocak ayı "Ocak" (ateş yakılan yer, ev yuva) sözcüğüyle doğrudan bağlantısı olsa gerek; yani "ocakların yakıldığı, veya günlerin dışarıda değil ocaklarda (evlerde) geçirildiği soğuk ay"...
Şubat ayı, Süryanice den alınmış takvimin ikinci ayına verilen isim (Şabat/Şobat)... Türkçe de anlamını korumuş.
Mart: Latince de "Mars" (savaş tanrısı) isminden gelmekte. Özellikle batı toplumları, çoktanrılı din döneminde ay ve günlere tanrıların veya kimi imparatorların vb. ismini vermişlerdir. Birçok dilde bu ayın adı birbirine benzer, Maerz Almanca, Mars Fransızca, Maris Arapça, Marzo İspanyolca.
Nisan: Süryanice den (Nisanna) ay ismi... Aslında bu isim Süryani, Sümer, Akad ve İbrani dillerinde birbirine benzer "Nisannus, Nasanus, Nasanna, Nusanus," gibi .
Mayıs: Latince de ay adı (Maius)... En büyük anlamındaki “maior"dan geliyor. Bu ay da birçok dilde benzer isimlerle anılıyor: Mai Almanca, Mai Fransızca,Mayo İspanyolca, Maggio İtalyanca gibi
Haziran: Süryanice de "Hazıran" sözcüğü "sıcak" anlamına geliyor. Aynı dilde, bu aya, - "sıcakların başladığı ay" anlamında olsa gerek - "Hazaran-Hazuran" ismi verilmiş.
Temmuz: Temmuz, Sümerlerin bereket tanrınsın adıdır. Festivallerinin adı da Dumuzi’dir. Dam, Sümerce kadın demektir. Bizdeki damsız girilmez terimi de buradan gelmektedir..
Ağustos: Latince "Augustus"tan (Roma imparatoru'nun adı)... Bir söylentiye göre, Augustus'un dogdugu aya bu isim verilmiş. Augustus'un adı da "augus: kutsal" sözcüğünden geliyor.
Eylül: Süryanice de "Aylul" (üzüm), yani "üzüm ayı"... Mezopotamya dillerinde ortak isim olarak bu kullanılır (Şubat, Nisan ve Haziran'da olduğu gibi).
Ekim: Türkçe "ekme" eyleminden... Tarlaların sürülüp ekildiği ay... Latince "October" (Eski Roma takviminde sekizinci ay; Latince de sekiz anlamına gelen "octo"dan gelir)
Kasım: Bu isim "titreme, titreşme" anlamlarını taşıyan (Eski Türkçe) " kasma, kasnama" sözcükleriyle ilgilidir. Yani "rüzgarların başlayıp ağaçları, yaprakları titrettiği ay" anlamında.... Latince "November" (Eski Roma takviminde dokuzuncu ay; Latince de dokuz anlamına gelen "nove"den).
Aralık: Türkçe deki "aralık" sözünden geliyor olsa gerek ancak taşıdığı anlam tam açık değil.
Eski Türklerde, Öz Türkçe’de ve Anadolu Türkçesinde Ay İsimleri
Neden aylara bu yabancı isimleri vermişler nerden bulmuşlar bir bilgi yok. Ancak o zaman öz Türkçeciler ay isimlerini şöyle koymak istemişler:
Ocak, Şubat-Gücük, Mart-Yelin, Nisan-Açaray, Mayıs-Gülay, Haziran-Bozaran, Temmuz-Biçim, Ağustos- Derim, Eylül-Verim, Ekim, Kasım, Aralık...
Ay isimlerindeki garipliklere devam edelim. Cumhuriyetten önce ve sonra Osmanlıca isimleri 1945 te yapılan düzenlemeye rağmen sade halk ve köylü de aylara kendi ismini takmıştı şöyle:
Zemheri-Ocak, Gücük-Şubat ,Mart-Mart, Abrul-Nisan Mayıs-Mayıs Kiraz-Haziran Orak-Temmuz Ağustos-Ağustos, İlkgüz-Eylül, Ortagüz-Ekim Songüz-Kasım Karakış-Aralık
Bugün kullandığımız iki takvimden biri olan Hicri takvimde kullandığımız ay isimleri ise şöyledir:
1.Muharrem, 2-Safer, 3-Rebüyülevvel,4-Rebiyülahir, 5-Cemaziyülevvel,6-Cemaziyel ahir, 7-Recep,8-Şaban, 9-Ramazan, 10-Şevval, 11-Zilkade, 12-Zilhicce
Çoğunu aldığımız Süryanilerde ay isimleri: Teşrin kadim, Teşrin hrai, Kanun kadim, Kanun hırai, Şebat, Adar, Nesan, Iyyar, Heziran, Tammuz Ab ilul
Türklerin Ortaasyada kullandıkları 12 hayvanlı ay isimleri. Sıçgan–sıçan, Ud-Öküz, Pars-Pars, Tavışgan-Tavşan, Nek-Timsah, Yılan-Yunt (At) Koyun, Biçin-Maymun, Tagaguk- Tavuk, İt-Köpek, Tonguz-Domuz
Eski Türklerde halk arasında ay isimlerinin bazıları: Aramay, İkinçay, Ücünçay, Törtünçay, Beşay, Altıay, Yeday böylece gider.
Anadolu köylerinde ay isimleri: Gücük, Mart, Avril, Kiraz, Haziran, Orak, Harman, Çürük, Avara, Koç, Karakış, Zemheri gibi isimler de kullanılmıştır.
