Bir önceki köşe yazımda, unutulmuş sokak oyunlarımızdan “Tentürükle ilgili şöyle demiştim”
“Tentürük” uzun yıllar önce oynadığımız bugün unutulmuş bir Ünye sokak oyunun adıdır.. Başka yerlerde “Topaç” veya “Döndürük” de derler, adı da dönmekten veya döndürmekten gelmektedir..
Bunu üzerine Ankara’dan değerli büyüğüm Aptullah Us bana Tentürükle ilgili aşağıda ki bilgileri göndermiş.
Sayın Karaduman, “Tentürük” ve “Pıtık” oyunlarına hasretimden bu sene festivale katılma düşüncem vardı. Tentürüke, “Döndürük” dendiğini ilk kez sizden öğrendim. Sizin de belirttiğiniz gibi Ünye dışında topaç dendiğini biliyorum. Yine Ünye dışında hiç çivilisini görmedim. Gördüklerim gabaralıydı. Tentürüklerimin çivisini hep kendim yapardım. Eski eyeler bize düştüğünden yaparken çok uğraşırdım. Dim içinden yaylana yaylana çıkan, almaşarına veya yarmasına atılan tentürükleri hatırlar gibiyim.
Tentürük kelimesini birçok sözlükte de bulamadım. Ben size başka bir benzetme yapayım..
Van Gölünün kuzeyindeki Tendürek dağımızı bilirsiniz. Hala sönmemiş bir volkandır. Görünüşü ters çevrilmiş “Tentürük” gibidir. Bizim tentürüklerimizin üst kenarından çentikler açıldığında büyük bir uğultuyla dönmeye başlarlar. Sanırsın sanki aktif bir volkan. İsimler de çağrıştırıyor. Ben dilci değilim yalnız şunu iyi biliyorum Doğu Anadolu’daki dağ, yayla isimleri öz Türkçe’dir. Tentürük’ün ve Tendürek’in ne anlama geldiğini Asya'da halen konuşulmakta olan Türk dillerini iyi bilen Kazım Mirşen'den öğrenmenin mümkün olduğunu sanırım.
Konuya öteden beri merakımdan dolayı araştırmaya devam ettim. TDK sözlüğü, Nişanyan sözlüğü, Farsça-Türkçe sözlük, hatta Kaşgarlı Mahmut'un Divan-ı Lügati't Türk sözlüğünde araştırma yaptım tentürükle ilgili bir şeye rastlamadım. Ancak sizin “döndürük” kelimesinin uygun olabileceğini düşünmekteyim. Türkçede kelimeler genellikle doğadan türetilmiştir. Mesela kiremit rengi diye bir rengi başka dillerde görmeniz zordur. Türkçede fiil mastarlarına "k" veya "ük" getirilerek bir çok kelime üretildiğini görmekteyiz. Üfürmekten "üfürük" tükürmekten "tükürük" osurmaktan "osuruk" gibi...
Sayın Karaduman, araştırmalar bu kadarla da kalmadı, TDK sözlüğünde sema (mevlevi dervişlerinin ney, nısfiye vb. çalgılar eşliğinde, kollarını iki yana açıp dönerek yaptıkları ayin)olarak açıklanmıştır. Mevlevi dervişlerini giydikleri geniş etekli elbisenin adı da TENNURE dir. Derviş dönmeye başlayınca onlarda döner. TENTÜRÜK-TENDÜREK-TENNURE kelimelerinin TEN le başlaması saçmaladığımın ifadeleri olabilir. Eskiler "zurnada peşrev olmaz ne çıkarsa bahtına" demişlerse de ağabeyin zurna peşrevi yapanları da görmüş, çok zurna peşrevi de dinlemiştir..Konuyu bu kadar uzatarak araştırma yapmam tabiatımdan kaynaklandığı gibi mesleki bir alışkanlık da sayılabilir.
Bu vesileyle size ve oyunlarımızı yaşatma gayreti içinde olanlara selam ve sevgilerimi sunarım
Beni zaman zaman gerek yorumları ve gerekse özelden yazdıkları ile yalnız bırakmayan değerli ağabeyime ilgileri ve bilgilendirici yazıları için teşekkür ederim.
